Carl Sachs — niemiecki przedsiębiorca i kolekcjoner sztuki

Carl Sachs urodził się w żydowskiej rodzinie jako najstarsze z trojga dzieci. Zyskał rozgłos jako menedżer zakładu pasmanteryjnego i równocześnie jako kolekcjoner, którego zbiory eksponowano w muzeach i na wystawach w Niemczech i za granicą.

Jak wyglądały początki życia i kariera biznesowa?

Pochodził z Jawora. Kształcił się w rodzinnym gimnazjum, a praktyki zawodowe odbywał w Offenbach nad Menem i w Landeshut w firmie wuja. Po śmierci wuja przeniósł się do Wrocławia i podjął pracę w zakładzie Forell & Co., zajmującym się produkcją i handlem wyrobami pasmanteryjnymi. Jako kierownik poprawił kondycję finansową firmy i otworzył filie w Berlinie i w Gdańsku.

W 1888 roku poślubił Margarete Forell, córkę właściciela firmy Moritza Forella. W 1907 roku zamieszkał w willi zaprojektowanej przez Fritza Behrendta przy Kleinburgstrasse 18/20 (obecnie ul. Januszowicka). Małżeństwo pozostało bezdzietne.

Jak rozwijała się kolekcja i z kim współpracował?

Carl Sachs władał biegle językiem angielskim, francuskim i włoskim, co ułatwiało mu podróże po Europie i Afryce Północnej oraz nawiązywanie kontaktów w środowisku artystycznym. Poznał krytyków i ekspertów, takich jak Julius Meier-Graefe i Karl Scheffler. W tworzeniu kolekcji pomagał mu ekspert Loÿs Henri Delteil, który towarzyszył mu na aukcjach i doradzał przy zakupach.

Kupował prace na aukcjach i u marszandów, między innymi u Paula Cassirera. W kolekcji znajdowały się m.in. obrazy Renoira (w tym Portret hrabiny Pourtalès), Monet (m.in. Portret Victora Jacquemonta), Courbeta, Delacroix, Pissarra i Sisleya oraz prace niemieckich artystów takich jak Max Liebermann czy Carl Spitzweg. Największym zainteresowaniem Sachsa cieszyły się jednak grafiki.

Jakie grafiki zgromadził i co z nimi zrobił?

Sachs systematycznie gromadził grafiki i rysunki. Wśród posiadanych prac były dzieła Ludwiga Richtera, Käthe Kollwitz i Adolpha von Menzla. Do ulubionych artystów należał Félicien Rops — Sachs posiadał trzydzieści jego grafik — oraz Edvard Munch, z którym kolekcja obejmowała czterdzieści jeden grafik. W 1929 roku Towarzystwo Przyjaciół Sztuki zorganizowało wystawę prezentującą około 140 grafik z jego zbiorów.

W 1931 roku Sachs przekazał Śląskiemu Muzeum Sztuk Pięknych zbiór grafik i rysunków niemieckich artystów — łącznie ponad trzysta prac. Część z tych dzieł, zgodnie z archiwalnymi danymi, zachowała się i znajduje się dziś w Muzeum Narodowym w Warszawie.

Jak represje nazistowskie wpłynęły na Sachsa i jego kolekcję?

Już w 1931 roku światowy kryzys gospodarczy zmusił Sachsa do sprzedaży części kolekcji za pośrednictwem domów aukcyjnych Carla Gustava Boernera i Paula Cassirera. Na wystawach poprzedzających licytacje pokazano 460 prac, wśród nich grafiki i rysunki Goyi, Corota, Muncha, Picassa, Toulouse-Lautreca oraz rysunki van Gogha.

Po dojściu nazistów do władzy w 1933 roku Sachs został wyłączony z Kuratorium Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych. Zabezpieczał swoją kolekcję przez deponowanie prac w Szwajcarii — w 1934 roku trafiły tam pierwsze obrazy, a w 1935 roku w depozycie znajdowało się już 22 płótna. Szwajcarskie instytucje takie jak Kunsthaus Zürich, Kunstmuseum Basel, Kunstmuseum Winterthur czy Kunstmuseum Luzern przechowywały, wystawiały lub pomagały w sprzedaży części zbiorów.

Nałożone na Żydów podatki i opłaty — w tym Judenvermögensabgabe oraz Reichsfluchtsteuer — doprowadziły Sachsa do trudnej sytuacji finansowej. Musiał zebrać ponad pół miliona marek. W 1937 roku sprzedał firmę Brann & Moritz za 1 100 000 marek, a zakład M. Forell & Co. został zlikwidowany. Z wielkiego majątku pozostało mu 10 marek.

Co stało się po wyjeździe do Szwajcarii i jak zmarł?

W lutym 1939 roku Sachs i jego żona wyemigrowali do Szwajcarii. Ernst von Harnack został powiernikiem ich majątku; pozostawione dzieła miały być zdeponowane w firmie spedycyjnej Knauer. Dzięki depozytom i sprzedażom w Szwajcarii Sachs uzyskał środki do życia i sprzedał do 1943 roku trzynaście obrazów. 27 września 1940 roku sprzedał Sisleya „Droga do Vie-d’Avray” marszandowi Theodorowi Fischerowi. Inny obraz — Portret Jacquemonta — trafił do Kunsthaus Zürich i pozostaje tam do dziś.

Mniej niż rok po jego wyjeździe państwo przejęło pozostałe dzieła. Zagrabiono około sześćdziesięciu obrazów, cztery rzeźby Georga Kolbego oraz liczne rysunki. Część trafiła do muzeum miejskiego w Görlitz i do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu, pozostałe wywieziono do Berlina i sprzedano prywatnym kolekcjonerom. Carl Sachs zmarł w Bazylei 26 grudnia 1943 roku. Jego żona Margarete zmarła 14 lipca 1940 roku.

Jak potoczyły się powojenne losy kolekcji?

Po 1945 roku większość dzieł z kolekcji Sachsa zaginęła lub trafiła do rozproszonych kolekcji na świecie. W Centralnym Punkcie Zbiorczym Aliantów odnaleziono tylko jedno płótno. Znaczna część prac ze zbiorów Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie, w tym prace Langhammera oraz rysunki Menzla.

Kwestia zwrotu dzieł, które opuściły kolekcję przed 1939 rokiem, budzi spory prawne i moralne. Dyskusję tę odnosi się do ustaleń konferencji waszyngtońskiej z 1989 roku oraz Deklaracji terezińskiej z 2009 roku, postulujących indywidualne rozstrzygnięcia i rekompensaty. W 2024 roku pojawiły się porozumienia dotyczące niektórych dzieł — Kunsthaus Zürich zawarł ugodę ze spadkobiercami Sachsa, dotyczącą sprzedaży Moneta i podziału dochodów, a Kunstmuseum Bern zwróciło Alfreda Sisleya „Le Chemin des Bois à Ville-d'Avray”.