Ruiny zamku w Olsztynie – historia, zwiedzanie, dojazd

Ruiny zamku w Olsztynie koło Częstochowy to jedna z najbardziej malowniczych warowni na Szlaku Orlich Gniazd, oddalona od miasta o zaledwie 15 kilometrów. Wzniesiony na wapiennym wzgórzu obiekt zachwyca 35-metrową cylindryczną wieżą i fantastycznie wkomponowanymi w skały murami. Poznaj jego burzliwe dzieje, praktyczne wskazówki dotyczące zwiedzania oraz najlepsze opcje dojazdu.

Dzieje warowni – od strażnicy do malowniczej ruiny

Historia tego miejsca sięga głębiej niż pierwsze wzmianki o murowanej budowli. Badania archeologiczne przeprowadzone w 2010 roku pod kierunkiem dr. Czesława Hadamika potwierdziły XIII-wieczny rodowód zamku, a odkrycie w 2019 roku kilkuset krzemiennych narzędzi w zamkowej jaskini dowodzi, że teren ten zamieszkiwali już neandertalczycy. Wcześniej, w XI wieku, istniał tu drewniany gród obronny, który spłonął w połowie XII stulecia. Murowaną strażnicę zaczęto wznosić najprawdopodobniej z inicjatywy rycerza Przemiła, stąd pierwotna nazwa – warownia Przemyłowice.

Pierwszy raz zamek pojawia się w dokumentach z 1306 roku, w aktach procesu biskupa krakowskiego Jana Muskaty, oskarżanego przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę. Podówczas identyfikowano go właśnie jako zamek w Przemiłowicach. Dopiero za panowania Kazimierza Wielkiego obiekt został gruntownie rozbudowany i włączony w system obronny zachodniej granicy Królestwa Polskiego od strony Śląska. To właśnie ten monarcha, znany z powiedzenia „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”, uczynił z niego jedną z najpotężniejszych fortec pogranicza śląsko-małopolskiego. Fundusze na ten cel czerpano głównie z dochodów żup solnych w Wieliczce i Bochni – sól była wówczas towarem cenniejszym niż złoto, a zyski z jej wydobycia stanowiły jedną trzecią wpływów skarbca królewskiego.

W 1370 roku król Ludwik Węgierski przekazał Olsztyn wraz z ziemią wieluńską w lenno Władysławowi Opolczykowi. W 1391 roku Władysław Jagiełło wysłał Spytka z Melsztyna, aby po tygodniowym oblężeniu odzyskał zamek i przywrócił go Koronie. Kolejni Jagiellonowie dbali o warownię – w 1448 roku Kazimierz Jagiellończyk nadał podgrodowej osadzie, zwanej Olsztynkiem, prawa miejskie, a w 1488 roku uzyskała ona przywilej organizowania targów i jarmarków. Mimo tych starań miasto nigdy w pełni się nie rozwinęło, głównie z powodu nieurodzajnej, piaszczystej gleby oraz położenia z dala od uczęszczanych szlaków handlowych. W 1545 roku na zamku gościł król Zygmunt August.

Dramatyczne oblężenia i upadek twierdzy

Przełomowym i tragicznym momentem w dziejach zamku był rok 1587, kiedy to wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do tronu polskiego, przystąpiły do oblężenia. Obroną dowodził starosta Kasper Karliński, dysponujący zaledwie osiemdziesięcioosobową załogą. Nie mogąc zdobyć warowni siłą, poplecznik Habsburga, Stanisław Stadnicki zwany „Diabłem łańcuckim”, porwał sześcioletniego syna starosty z rodzinnego Karlina. Dziecko wraz z piastunką ustawiono na pierwszej linii atakujących oddziałów jako żywą tarczę.

Kasper Karliński, widząc własnego syna przed szeregami wroga, miał krzyknąć: „Wpierw byłem Polakiem niż ojcem” – po czym osobiście odpalił działo, przyczyniając się do śmierci dziecka.

Atak został odparty, a zrozpaczony starosta po trzech latach zmarł, odmawiając wcześniej wszelkich zaszczytów. Jego czyn opiewali później Aleksander Fredro w sztuce „Obrona Olsztyna” oraz Władysław Syrokomla.

Katastrofalne skutki przyniósł potop szwedzki. W październiku 1655 roku oddziały szwedzkie, podążające w kierunku Częstochowy, zdobyły i kompletnie zrujnowały zamek, a podgrodową osadę doszczętnie spaliły. Choć królewski fortyfikator Krzysztof Mieroszewski próbował ratować obiekt, wobec ogromnych kosztów i zmiany taktyki wojennej, gdzie artyleria czyniła tego typu fortece przestarzałymi, ostatecznie zarzucono odbudowę. W latach 1722–1726 okoliczna ludność rozebrała znaczną część murów dolnego zamku, aby pozyskać budulec na budowę kościoła parafialnego. W XIX stuleciu proces ten był kontynuowany przez chłopów. Formalnie Olsztyn utracił prawa miejskie na mocy ukazu carskiego z 1870 roku.

Legenda o Maćku Borkowicu

Mury tej warowni kryją również mroczną opowieść z czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Wojewoda poznański Maćko Borkowic, oskarżony o zdradę i spiskowanie przeciwko monarsze, został uwięziony w zamkowej wieży i skazany na śmierć głodową. Według podań jego duch, wraz z jękami i brzękiem kajdan, po dziś dzień straszy w ruinach. Borkowic mia konać w męczarniach przez 40 dni na dnie cylindrycznej baszty, która wówczas pełniła funkcję ostatecznego punktu oporu oraz więzienia.

Zamek w kulturze i filmie

Niepowtarzalna sceneria skalistego wzgórza i potężnych ruin od lat inspirowała filmowców. Kręcono tu ujęcia do kultowego „Rękopisu znalezionego w Saragossie” Wojciecha Hasa z 1964 roku, a także do „Demonów wojny według Goi” Władysława Pasikowskiego z 1998 roku oraz „Młyna i krzyża” Lecha Majewskiego z 2010 roku. W tym plenerze powstały również sceny do seriali i filmów przygodowych, między innymi „Klubu Włóczykijów i tajemnicy dziadka Hieronima” Tomasza Szafrańskiego z 2015 roku.

Co zobaczyć na wzgórzu zamkowym?

Obiekt wzniesiono na wysokiej Górze Zamkowej, w genialny sposób wykorzystując naturalne ostańce skalne i krasowe groty, co pozwala zaliczyć go do unikatowej grupy zamków jaskiniowych. Całe założenie obronne w czasach swojej świetności składało się z zamku górnego, środkowego, dolnego oraz dwóch podzamczy. Do dziś przetrwały mury części mieszkalnej, fragmenty budynków gospodarczych, piwnice oraz odkryte podczas badań archeologicznych fundamenty kuźnicy i ślady dymarek – dawnych pieców hutniczych.

Sercem ruin są dwie kontrastujące ze sobą wieże. Stołp, czyli cylindryczna baszta o wysokości 35 metrów, to najstarsza, gotycka część zamku z drugiej połowy XIII wieku, widoczna już z daleka. Jej dolna część wzniesiona z białego wapienia i górna, nadbudowana z brunatnej cegły, przywodzi na myśl maszt okrętu. Druga to kwadratowa wieża starościańska, zwana też sołtysią. W jej wnętrzu uruchomiono punkt widokowy, z którego rozpościera się panorama na rezerwat krajobrazowy Sokole Góry, Górę Biakło oraz oddaloną Częstochowę.

Badacze zlokalizowali i częściowo opisali system podziemnych tuneli oraz szczelin. Według legendy istnieje tajne przejście łączące olsztyńską warownię z klasztorem na Jasnej Górze, rzekomo biegnące pod korytem Warty.

Baszta Studzienna i zamkowe muzeum

W północno-wschodniej części zamku dolnego, za cylindryczną wieżą, znajduje się odrestaurowana Baszta Studzienna. Jej nazwa nie jest przypadkowa – do dziś istnieje pod nią obszerna studnia wykuta w litej skale, której głębokość szacuje się na nawet 80 metrów. Dawniej zaopatrywała ona w wodę całą załogę. Po przejściu remontu obiekt ponownie nakryto dachem – po raz pierwszy od kilkuset lat.

Obecnie w Baszcie Studziennej działa muzeum, gdzie na kilku kondygnacjach prezentowana jest historia zamku oraz proces jego restauracji. Trasa wiedzie przez jaskinię zamkową, gdzie doskonale widać, jak średniowieczni budowniczowie idealnie scalili mury z naturalnymi formacjami skalnymi. Do rekonstrukcji tego miejsca użyto cegieł o wymiarach odpowiadających tym z epoki renesansu. Należy pamiętać, że pokonanie trasy wymaga zejścia po stalowych schodkach, dlatego nie jest ona dostępna dla wózków dziecięcych i osób o ograniczonej mobilności.

Otoczenie ruin i ścieżka widokowa

U stóp zamkowego wzgórza rozciąga się rozległa łąka, idealna na odpoczynek i podziwianie położonej w dole miejscowości. Jeśli czas pozwala, koniecznie trzeba wybrać się na wędrówkę ścieżką wijącą się wokół ruin przez malownicze Olsztyńskie Skały. Trasa ta stanowi oficjalny element Geoparku Północnej Jury i oferuje spektakularne widoki z poziomu okolicznych ostańców. Przy ulicy Zamkowej, która wiedzie bezpośrednio do wejścia, znajdziemy stragany z pamiątkami i punkty gastronomiczne, a tuż obok kasy biletowej – ogólnodostępny plac zabaw dla dzieci.

Jak dojechać i gdzie zaparkować?

Miejscowość Olsztyn leży w województwie śląskim, na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, zaledwie 15 kilometrów na południowy wschód od centrum Częstochowy. Dojazd samochodem jest najwygodniejszy. Prowadzą tu lokalne drogi z kierunku Częstochowy oraz od strony Zawiercia i Złotego Potoku. Charakterystyczną cylindryczną wieżę zamku widać już z daleka, jeszcze przed wjazdem do miejscowości.

Kwestia parkowania oferuje kilka rozwiązań. Przy ulicy Kościelnej znajduje się duży, płatny parking w cenie 10 złotych za dzień (współrzędne: 50.7506, 19.2695). Dojście stamtąd do zamku zajmuje około 5 minut. Bezpłatne miejsca postojowe można znaleźć przy kościele, co wydłuża spacer do około 10 minut (współrzędne: 50.7521, 19.2716). Alternatywą dla chcących uniknąć zgiełku jest dojście boczną drogą od strony zrekonstruowanego spichlerza, gdzie również znajduje się kasa, a spacer od rynku ulicą Zamkową trwa około 5 minut (współrzędne rynku: 50.7496, 19.2690).

Jak zaplanować zwiedzanie?

Ruiny udostępnione są dla turystów przez cały rok, a standardowy czas samodzielnego zwiedzania wynosi około godziny. Wejście na teren wzgórza prowadzi przez okazałą bramę, za którą poruszać się można wyznaczoną ścieżką lub swobodniej, między skałkami. W sezonie organizowane są także wycieczki z przewodnikiem, który oprowadza po dziewięciu najważniejszych punktach obiektu i przybliża mało znane fakty z badań archeologicznych.

Zamek jest otwarty codziennie od godziny 9:00 do godzin wieczornych, przy czym dokładna godzina zamknięcia zmienia się w zależności od sezonu i pory roku.

Cennik biletów

Opłaty za wstęp i poszczególne atrakcje różnią się w zależności od sektora. Środki z biletów przeznaczane są na trwające od 2018 roku prace konserwatorskie i rekonstrukcyjne, prowadzone przez Wspólnotę Gruntową wsi Olsztyn. Poniższa tabela przedstawia aktualne stawki:

*Bilet ulgowy przysługuje uczącej się młodzieży, studentom do 26. roku życia za okazaniem legitymacji oraz emerytom. Dzieci do lat 7. oraz mieszkańcy Olsztyna mogą wejść na teren ruin bezpłatnie. Płatność za bilety przyjmowana jest tylko gotówką.

W 2026 roku prace nadal obejmują udostępnianie kolejnych odkryć archeologicznych. Po odrestaurowaniu Baszty Studziennej, która po wielowiekowej przerwie otrzymała dach, w planach jest szersze pokazanie zwiedzającym obszernej dolnej jaskini zamkowej. Wcześniej, w 2015 roku, archeologom udało się przebadać teren zamku dolnego i opisać położenie trzech filarów mostu prowadzącego od wieży bramnej.

Imprezy i turnieje rycerskie

Wzgórze zamkowe żyje nie tylko historią. Każdego roku w sierpniu, w okolicy lokalnego odpustu, odbywa się tu Turniej o szablę Starosty Olsztyńskiego. To barwne wydarzenie gromadzi bractwa rycerskie z całego kraju oraz tłumy turystów. Drugą ważną imprezą jest Juromania, obchodzona hucznie we wrześniu, w trakcie której zamek oferuje dodatkowe atrakcje i możliwość zwiedzania z przewodnikiem. W czerwcu natomiast odbywa się Jarmark Kolekcjonerski.

Co jeszcze zobaczyć w okolicy?

Olsztyn i jego zamek to doskonały punkt startowy do eksploracji północnej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Bezpośrednio u podnóża zamku znajduje się odnowiony, drewniany spichlerz dworski z XVIII wieku, przeniesiony tu w 2007 roku z Borowna, gdzie obecnie działa stylowa restauracja. Na rynku w Olsztynie ustawiono makietę rekonstrukcyjną zamku, która łączy wizję malarza Jana Gumowskiego z wynikami najnowszych badań naukowych, dając realne wyobrażenie o dawnej potędze warowni.

W promieniu kilkunastu kilometrów znajduje się wiele cennych przyrodniczo i turystycznie obszarów. Góra Biakło, nazywana jurajskim Giewontem i oddalona zaledwie o 1,3 kilometra, serwuje jeden z najlepszych widoków na okolicę. W odległości około 9 kilometrów leży Zalew Tasarki w Mstowie, a około 12 kilometrów dzieli turystę od malowniczego Złotego Potoku z rezerwatem Parkowe i Pstrągarnią. Miłośników podziemnych wędrówek zaciekawi Jaskinia Głęboka (odległość około 26 kilometrów), a wielbicieli odrestaurowanych warowni – bajkowy Zamek Bobolice oddalony o niespełna 22 kilometry. Oczywiście w zasięgu jednodniowej wycieczki pozostaje także Częstochowa z klasztorem na Jasnej Górze (około 14 kilometrów), który wedle legend łączy z olsztyńskimi ruinami sieć podziemnych korytarzy.