Największa jaskinia na świecie – gdzie się znajduje i jak powstała?

Największa pod względem kubatury jaskinia świata to Hang Son Doong, zlokalizowana w wietnamskim Parku Narodowym Phong Nha-Ke Bang, przy granicy z Laosem. Jej najobszerniejsza komora ma ponad 5 km długości, 150 m szerokości i 200 m wysokości, co oznacza, że z łatwością zmieściłby się w niej 40-piętrowy wieżowiec. Zapraszam do zgłębienia historii tego cudu natury, który dla świata odkryto ponownie stosunkowo niedawno.

Jak powstała jaskinia Hang Son Doong?

Geneza tego gigantycznego podziemnego świata jest ściśle związana z procesami krasowymi, które od milionów lat modelują wapienne podłoże regionu. Woda deszczowa, wzbogacona dwutlenkiem węgla, staje się słabym kwasem węglowym i wnikając w szczeliny, systematycznie rozpuszcza skałę wapienną. Przez eony poszerzała więc pęknięcia, tworząc najpierw sieć kanałów, a finalnie monumentalne sale, których ogrom trudno sobie wyobrazić.

O wyjątkowości tego miejsca przesądza nie tylko sama rozpuszczalność podłoża, ale również aktywna tektonika. Ruchy skorupy ziemskiej dostarczały nowych spękań, które woda natychmiast wykorzystywała jako drogę w głąb masywu. Połączenie tych dwóch czynników – chemicznego rozpuszczania i mechanicznego udostępniania kolejnych partii skały – zbudowało podziemną przestrzeń o kubaturze szacowanej na co najmniej 38,5 miliona metrów sześciennych.

Jakie rozmiary ma Hang Son Doong i co znajdziemy w jej wnętrzu?

Parametry wietnamskiego giganta sprawiają, że porównania do drapaczy chmur nie są tu żadną przesadą. Korytarz główny rozciąga się na około 9 kilometrów, a w najbardziej imponującym fragmencie ma koło 150 m szerokości i 200 m wysokości. Aby lepiej unaocznić te proporcje, specjaliści podkreślają, że wewnątrz mógłby się zmieścić cały kwartał nowojorskich wieżowców. Kubatura całości sięga 38,5 miliona metrów sześciennych, co czyni ją obiektem o największym przekroju wśród wszystkich znanych jaskiń.

Podziemna rzeka i leje krasowe

Dnem jaskini nieprzerwanie płynie rzeka, która jest głównym architektem obecnego kształtu korytarzy. Jej nurt, w połączeniu z agresywnym chemicznie środowiskiem, systematycznie pogłębia dno i transportuje erodowany materiał. W kilku miejscach, gdzie wapienny strop okazał się zbyt słaby, doszło do jego spektakularnego zawalenia się. Owe gigantyczne zapadliska, powstałe kilkaset tysięcy lat temu, otwierają podziemie na światło dzienne, tworząc wrota dla zupełnie innego świata.

To właśnie przez te naturalne okna do wnętrza wdarła się dżungla, tworząc jeden z najbardziej surrealistycznych widoków na Ziemi. W obrębie jednej z takich zapadniętych komór uformował się odrębny ekosystem z soczystą, tropikalną roślinnością. Światło, wilgoć i ochrona przed wiatrem stworzyły mikroklimat, w którym podziemny las rządzi się swoimi prawami, zupełnie jak w plenerze, tyle że setki metrów pod powierzchnią gruntu.

Nacieki i perły jaskiniowe

W tej gigantycznej przestrzeni nie brakuje również klasycznej, krasowej szaty naciekowej. Proces wytrącania się minerałów, głównie kalcytu, z wody kapiącej ze stropu, przez tysiąclecia stworzył tu monumentalne stalaktyty, stalagmity i kolumny. Są one świadectwem miliardów kropel, które po odparowaniu pozostawiały mikroskopijną warstwę osadu. Szczególnym unikatem są tak zwane perły jaskiniowe – kuliste formy utworzone w płytkich basenach, gdzie woda osadzała węglan wapnia wokół maleńkich jąderek, tworząc gładkie, błyszczące kuleczki.

Jak odkryto największą jaskinię świata?

Oficjalnie Hang Son Doong trafiła na mapę świata dopiero w 2009 roku, jednak jej historia z ludzkością zaczęła się niemal dwie dekady wcześniej. W 1991 roku miejscowy zbieracz, niejaki Ho Khanh, przedzierając się przez gęsty las w poszukiwaniu cennych zasobów, przypadkowo natknął się na otwór w wapiennym klifie. Usłyszał dobiegający z głębi potężny szum rzeki i poczuł silny podmuch chłodnego powietrza, co sugerowało istnienie ogromnej pustki, lecz nie był w stanie zapuścić się głębiej w gąszcz bez odpowiedniego sprzętu.

Po powrocie do domu, Ho Khanh kompletnie zapomniał drogi do tego niezwykłego znaleziska, a gęsta dżungla pochłonęła wszelkie ślady. Przez kolejne osiemnaście lat historia ta pozostawała w sferze domysłów, aż do spotkania z Howardem i Deb Limbertami z Brytyjskiego Towarzystwa Badań Jaskiń. To właśnie ich determinacja w ponownym odszukaniu otworu, po kilku nieudanych próbach, doprowadziła w 2009 roku do przełomowej ekspedycji. Gdy brytyjscy grotołazi weszli do środka, stanęli przed komorą o rozmiarach, jakich nikt wcześniej nie odważyłby się zakładać.

Howard Limbert, szef pierwszej ekspedycji, porównał to odkrycie do znalezienia wcześniej nieznanego szczytu na Mount Evereście, dodającego mu kolejne tysiąc metrów wysokości.

Jakie znaczenie ma podwodne odkrycie z 2019 roku?

Eksploracja Hang Son Doong to proces daleki od zakończenia. W 2019 roku to samo trio nurków, które wsławiło się udziałem w akcji ratunkowej w zalanej jaskini Tham Luang w Tajlandii, odkryło tutaj nowy, podwodny tunel. Korytarz ten łączy Hang Son Doong z sąsiednią, również ogromną jaskinią o nazwie Hang Thung. Nurkowie osiągnęli wówczas głębokość około 78 metrów, ale wstępne pomiary sugerują, że tunel opada na przynajmniej 120 metrów, łącząc oba systemy w jeden gigantyczny kompleks.

Pełne potwierdzenie tego odkrycia byłoby rewolucją w świecie geologii, ponieważ dodałoby do kubatury Hang Son Doong dodatkowe 1,6 miliona metrów sześciennych przestrzeni. Gdyby po dwóch dekadach od odkrycia okazało się, że jaskinia jest integralną częścią jeszcze potężniejszej formacji, ugruntowałoby to jej pozycję jako absolutnego rekordu w skali globu. Dalsze badania tego połączenia są kluczowe dla zrozumienia przepływu wód podziemnych w całym masywie Phong Nha-Ke Bang i zaplanowano je na najbliższe sezony eksploracyjne.

Jak wygląda ekspedycja do Hang Son Doong?

Od momentu udostępnienia jaskini turystom w 2013 roku, wyprawa do jej wnętrza stała się jednym z najbardziej elitarnych wyzwań eksploracyjnych. Wyłączność na organizację wypraw posiada firma Oxalis Adventure Tours, działająca w ścisłej współpracy z ekspertami z British Cave Research Association oraz wietnamskimi służbami parku narodowego. Koszt uczestnictwa dla jednej osoby wynosi 3000 dolarów, nie wliczając transportu do Wietnamu, a liczba dostępnych miejsc co roku jest ściśle limitowana przez władze w celu ochrony wrażliwego ekosystemu.

Wyprawa trwa łącznie siedem dni, z czego cztery noce spędza się wewnątrz jaskini, przemieszczając się między podziemnymi obozowiskami. Ogromnym wyzwaniem jest już sam wstępny etap – uczestnik musi samodzielnie pokonać strome, błotniste zejście do otworu wejściowego. Osoba, która nie podoła temu zadaniu, zostaje przez przewodników zawrócona bez prawa do zwrotu kosztów. Każdej grupie towarzyszy międzynarodowy przewodnik, asystenci ds. bezpieczeństwa oraz zespół kilkudziesięciu lokalnych tragarzy, bez których logistyka tej skali byłaby niemożliwa.

Kto może wziąć udział?

Przygoda w Hang Son Doong nie jest przeznaczona dla przypadkowych amatorów. Organizator wymaga od uczestników bardzo dobrej kondycji fizycznej, wcześniejszego doświadczenia w trekkingu oraz umiejętności biwakowania w surowych warunkach. W procesie rezerwacji kandydaci wypełniają szczegółowy kwestionariusz zdrowotny, który ma na celu odsiać osoby niezdolne do wielogodzinnego marszu z plecakiem w wysokiej wilgotności i zmiennym terenie. Wahania temperatury, pokonywanie skalnych rumowisk i przeprawy przez rzekę wymagają siły, zwinności i odporności psychicznej.

Jak zmieniło się życie lokalnej społeczności?

Przed odkryciem jaskini, mieszkańcy odległej wioski Ban Doong oraz okolicznych przysiółków zmagali się ze skrajną biedą, która popychała ich ku nielegalnym działaniom. Wielu z nich, podobnie jak Ho Minh Phuc, zarabiało, wyrąbując drogocenne drewno agarowe, nazywane „drewnem bogów”, lub polując na zagrożone gatunki. Otwarcie jaskini dla kontrolowanej turystyki diametralnie odmieniło tę sytuację. Dziś prawie wszyscy dorośli mężczyźni z okolicy pracują dla Oxalis Adventure Tours jako tragarze, przewodnicy lub personel pomocniczy.

Zatrudnienie przy ekspedycjach nie tylko dało im stałe i godziwe źródło dochodu, lecz również całkowicie zmieniło ich stosunek do przyrody. Dawni kłusownicy i drwale stali się najbardziej zagorzałymi strażnikami parku narodowego, rozumiejąc, że nienaruszony ekosystem jest podstawą ich obecnego dobrobytu. Dochody z turystyki przynoszą korzyści nie tylko im, ale i całej społeczności, umożliwiając rozwój podstawowej infrastruktury w tym odciętym od świata zakątku.

Czy inne jaskinie na świecie mogą z nią konkurować?

W zestawieniach rekordzistów stosuje się różne kryteria i dlatego Hang Son Doong nie jest jedynym podziemnym gigantem na liście, choć w kategorii pojemności pojedynczej komory nie ma sobie równych. Pod względem łącznej długości wszystkich korytarzy prym wiedzie amerykańska Jaskinia Mamucia w stanie Kentucky, której zbadany system ma aż 686 kilometrów długości. Nieco inaczej wygląda kwestia najdłuższych jaskiń podwodnych – tutaj palmę pierwszeństwa dzierży meksykański system Sac Actun, tworzący wraz z jaskinią Dos Ojos podwodny labirynt o długości 377 kilometrów na półwyspie Jukatan.

W Europie za największą uchodzi ukraińska Jaskinia Optymistyczna, gipsowy labirynt o długości 265 kilometrów, położony w obwodzie tarnopolskim. Jej sieć korytarzy na stosunkowo niewielkiej powierzchni jest tak gęsta, że istnieje podejrzenie połączenia z sąsiednią Jaskinią Jeziorną. Innym wartym uwagi miejscem jest Jewel Cave w Dakocie Południowej, nazywana Jaskinią Klejnotów, która zachwyca ścianami inkrustowanymi kryształami kalcytu i gipsu. Choć te jaskinie imponują długością, żadna nie dorównuje monumentalnej kubaturze i widowiskowości przestrzeni, jaką oferuje wietnamski kolos.