Grota stoi nad rzeką Pełcznicą w rejonie Ścieżki Hochbergów przy Zamku Książ w Wałbrzychu. Obiekt ma regularne, symetryczne otwory i sklepione łuki, co wskazuje na jego sztuczne pochodzenie. Wokół groty rozciągał się kiedyś sztuczny zbiornik zwany Łabędzi Staw, utworzony podczas kształtowania romantycznego traktu krajobrazowego na przełomie XVIII i XIX wieku. Przy stawie wzniesiono wyspę z pomnikiem upamiętniającym synów Jana Henryka VI von Hochberga, a architekt Tischbein opracował projekt łodzi przeznaczonej do pływania po tych wodach.
Czym była grota przy Łabędzim Stawie?
Grota położona jest tuż obok mostka nad Pełcznicą i sąsiaduje z podmokłym terenem oznaczonym na historycznych mapach jako miejsce dawnego stawu. Budowla ma zaokrąglone sklepienia i otwory zarówno od strony rzeki, jak i od strony lądu, co pozwala przypuszczać, że służyła dostępowi z brzegu i z wody. Na Łabędzim Stawie utworzono wyspę z kamiennym pomnikiem dzieci Hochbergów — pomnik zaprojektował Christian Wilhelm Tischbein, a nagrobki dotyczą synów urodzonych w 1795 i 1802 roku, którzy zmarli w pierwszych miesiącach życia. W związku z wyspą i pomnikiem historycy lokalni wysnuli hipotezę o istnieniu przystani obsługującej odwiedzających wyspę.
Jak wyglądał projekt gondoli Tischbeina?
Christian Wilhelm Tischbein (1751–1824) zaprojektował szkic łodzi przeznaczonej do pływania po pełcznickich wodach. Jego projekt nie powiela dokładnie kształtu typowej weneckiej gondoli — nie jest asymetryczny ani ekstremalnie wąski i długi. Tischbein przewidział elementy ozdobne oraz ciężar z przodu statku, przypominający w formie lwa, który miał równoważyć obciążenie gondoliera. Szkic zachował się w biografii Tischbeina z początku XX wieku, a wczesnoxIX-wieczna akwaforta przedstawiająca Łabędzi Staw ukazuje mężczyznę manewrującego łodzią, co traktuje się jako pośrednie potwierdzenie użycia łodzi na tym akwenie.
Czy gondole pływały naprawdę i co zostało po stawie?
Nie ma jednoznacznego dowodu, że w książańskich wodach kursowały seryjnie zbudowane gondole; zachowane źródła dostarczają silnych przesłanek, ale brakuje bezpośrednich dokumentów o flocie. Magdalena Woch, badaczka lokalnej historii, wskazuje, że obecność wyspy z pomnikiem wymagała dojazdu — stąd przypuszczenie o istnieniu przystani. Wiek późniejszy przyniósł relacje ustne o księżnej Daisy i jej rzekomej gondoli przy budowli „Ma Fantaisie”, ale są to przekazy niepotwierdzone bezpośrednimi dokumentami. Z czasem Łabędzi Staw zanikał; dziś ślady po zbiorniku są widoczne w dolinie Pełcznicy, a samą grotę można odnaleźć wzdłuż Ścieżki Hochbergów, w pobliżu pomnikowego Cisa Bolko.
Grota stoi nad Pełcznicą przy moście, obok przebiegu Ścieżki Hochbergów.
